Στον Ομηρικό Ύμνο στην Δήμητρα, η Περσεφόνη μαζεύει λουλούδια σε ένα λιβάδι. Βλέπει έναν νάρκισσο πιο λαμπερό από όλους και απλώνει το χέρι. Η γη ανοίγει. Ο Άδης την παίρνει κάτω.
Η μάνα της ψάχνει παντού, και από την θλίψη της τα χωράφια ξεραίνονται. Οι θεοί υποχωρούν: η κόρη μπορεί να γυρίσει. Με έναν όρο: να μην έχει φάει τίποτα κάτω. Είχε φάει σπόρο ροδιού.
Γυρίζει, αλλά όχι για πάντα. Ένα κομμάτι του χρόνου ζει στο φως και ένα στο σκοτάδι, ως βασίλισσα του κάτω κόσμου.
Το ίδιο το λέει και η ζωή σου. Υπάρχουν πράγματα που, αφού τα δεις, δεν ξεβλέπονται. Μια προδοσία. Μια οικογένεια που κατάλαβες πώς δουλεύει. Μια δουλειά που κατάλαβες ότι δεν ήταν ποτέ δική σου επιλογή. Το ρόδι δεν το ξεφτύνεις.
Η ιδέα
Ο Καρλ Γιουνγκ έγραψε το 1941 για την Περσεφόνη και την Δήμητρα, μαζί με τον μελετητή μύθων Καρλ Κερένυι. Δεν τους είδε ως ιστορία για τις εποχές του χρόνου. Τους είδε ως χάρτη για το τι παθαίνει ο άνθρωπος όταν κατεβαίνει στο σκοτάδι του και ξαναβγαίνει. Αυτό που ακολουθεί είναι ιδέα, όχι μέτρηση. Από εδώ και πέρα, ευθέως.
Το λιβάδι είναι ό,τι σου δόθηκε έτοιμο. Ο ρόλος στην οικογένεια πριν καν γεννηθείς: το καλό παιδί, αυτό που δεν φέρνει φασαρίες, αυτό που κάνει τους γονείς περήφανους. Οι κανόνες που δεν ρώτησες ποτέ από πού ήρθαν. Το λιβάδι δεν είναι ψέμα. Τα λουλούδια είναι αληθινά. Είναι όμως η μισή εικόνα: η ζεστή, η γνωστή, αυτή που ελέγχεται.
Και γιατί ρόδι; Οι αρχαίοι το διάβαζαν ως δεσμό: όποιος φάει από το φαγητό του κάτω κόσμου, του ανήκει. Η ανάγνωση του Γιουνγκ πάει πιο βαθιά. Το ρόδι είναι η ματιά που άνοιξε. Απ' έξω μια σκληρή, ενιαία φλούδα, ένα πράγμα. Το ανοίγεις και μέσα είναι εκατοντάδες σπόροι, θάλαμοι πάνω σε θαλάμους, ένας ολόκληρος κόσμος που δεν φαινόταν. Αυτό παθαίνει η ματιά σου μετά την κάθοδο: εκεί που έβλεπες μια φλούδα, ένα χαμόγελο, μια οικογένεια, μια δουλειά, τώρα βλέπεις τι έχουν μέσα. Και αφού το είδες, δεν γίνεται να ξαναδείς μόνο την φλούδα. Το ρόδι δεν είναι φρούτο. Είναι η ματιά που άνοιξε.
Ο σπόρος του ροδιού δεν είναι τιμωρία. Είναι εμπειρία που έγινε κομμάτι σου. Ένα γεγονός το ξεχνάς. Μια θεωρία την ξεμαθαίνεις. Το να έχεις ζήσει πένθος δεν το ξεμαθαίνεις. Αφού κατάλαβες την προδοσία, η αφελής εμπιστοσύνη δεν ξαναγυρίζει. Όχι επειδή χάλασες. Επειδή η ματιά σου μεγάλωσε προς μια κατεύθυνση που δεν έχει όπισθεν. Η συνείδηση δεν έχει όπισθεν.
Οι κάθοδοι σπάνια έρχονται μία φορά. Συνήθως έχουν τρεις μορφές:
Η σχέση που ράγισε και σου έδειξε ότι αγαπούσες την εικόνα που έβαζες πάνω στον άλλον, όχι τον ίδιο.
Η δουλειά που άδειασε και σου έδειξε ότι έχτιζες ζωή με σχέδιο που δεν έγραψες εσύ.
Το σημείο όπου τίποτα απ' έξω δεν δίνει νόημα μόνιμα: ούτε σχέση, ούτε καριέρα, ούτε πίστη. Το νόημα πρέπει να το φτιάχνεις ξανά και ξανά. Κάθε μία είναι ένας σπόρος.
Μετά την επιστροφή υπάρχουν δύο παγίδες. Η πρώτη: κάνεις πως δεν έγινε τίποτα. Χαμογελάς το παλιό χαμόγελο, φοράς το παλιό ρούχο, και τα όνειρά σου γεμίζουν κλειδωμένες πόρτες. Η δεύτερη: μένεις κάτω. Κάνεις την πληγή σου σπίτι, τον πόνο τοίχο αντί για παράθυρο, και μπερδεύεις τον πόνο με την σοφία. Η Περσεφόνη δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Ζει στις εποχές της.
Γι' αυτό σου λένε «άλλαξες». Οι φίλοι από το λιβάδι βλέπουν το ίδιο πρόσωπο, ακούν την ίδια φωνή, αλλά κάτι πίσω από τα μάτια σου έχει μετακινηθεί. Το λένε ψυχρότητα. Είναι βάθος. Βαριέσαι τις κουβέντες που μένουν στην επιφάνεια, και δεν είναι υπεροψία: απλώς χρειάζεσαι κουβέντες που πάνε κάτω από την ίσαλο. Κάποιες φιλίες δεν τελειώνουν με καβγά. Απομακρύνονται σιγά σιγά.
Και η Δήμητρα. Η μάνα που ψάχνει, που θρηνεί, που σταματάει την σοδειά του κόσμου μέχρι να της γυρίσουν την κόρη. Δεν θέλει όμως την κόρη που γύρισε. Θέλει αυτήν που χάθηκε. Η αγάπη της είναι αληθινή, και ακριβώς γι' αυτό τραβάει προς τα πίσω. Το πιο δύσκολο μάθημα εδώ: να αγαπάς τους δικούς σου χωρίς να ξαναγίνεσαι αυτό που θέλουν. Η λύπη που προκαλεί η αλλαγή σου στους άλλους δεν αποδεικνύει ότι η αλλαγή σου είναι λάθος.
Ο Γιουνγκ μελέτησε για χρόνια την αλχημεία. Το πρώτο στάδιο του έργου λέγεται nigredo, το μαύρισμα: η ύλη διαλύεται, σαπίζει, μοιάζει με θάνατο. Το τελευταίο λέγεται rubedo, το κοκκίνισμα, και εκεί βγαίνει ο χρυσός. Χωρίς μαύρισμα, χρυσός δεν βγαίνει. Αυτό δεν είναι «ανθεκτικότητα». Ανθεκτικότητα σημαίνει να γυρίσεις εκεί που ήσουν. Η Περσεφόνη δεν γυρίζει εκεί που ήταν. Γίνεται κάτι που δεν ήταν.
Στο τέλος του μύθου δεν είναι θύμα. Κάθεται στον θρόνο δίπλα στον Άδη. Αυτή αποφασίζει ποιος περνάει το κατώφλι. Ό,τι την πόνεσε έγινε το κύρος της.
Η αθωότητα που έχασες δεν σου κλάπηκε. Την αντάλλαξες με κάτι που το λιβάδι δεν θα μπορούσε ποτέ να σου δώσει. Δεν έπεσες από τον παράδεισο. Αποφοίτησες.
Οι πρακτικές
Ένα όνομα για την κάθοδο. Τώρα, σε μία λέξη: πού είσαι; Στην σχέση που ραγίζει, στην δουλειά που αδειάζει, στο κενό; Γράψ' την σε ένα χαρτί. Το να της δώσεις όνομα σε βγάζει ήδη λίγο έξω από την βαρύτητά της.Είκοσι λεπτά στο σκοτάδι. Αυτό που ο Γιουνγκ ονόμασε ενεργητική φαντασία. Μία φορά την εβδομάδα, ήσυχο δωμάτιο, μάτια κλειστά. Ρώτα: «Τι με περίμενε εκεί κάτω; Τι μου έδειξε που δεν ήθελα να δω;» Μην ψάχνεις απάντηση. Περίμενε να έρθει μια εικόνα, μια αίσθηση στο σώμα, μια φιγούρα. Μετά γράψε ή ζωγράφισε ό,τι ήρθε, χωρίς να το εξηγήσεις. Δεν είναι διαλογισμός: ο διαλογισμός θέλει το μυαλό ήσυχο, αυτό θέλει το μυαλό να μιλήσει με ό,τι έχει από κάτω.Ο χάρτης των σπόρων. Ένα απόγευμα, μία σελίδα, δύο στήλες. Αριστερά, τις τρεις-τέσσερις φορές στην ζωή σου που κάτι πέθανε μέσα σου, με ηλικία: στα 14, όταν κατάλαβες ότι ο γάμος των γονιών σου ήταν παράσταση· στα 22, όταν η δουλειά αποδείχτηκε όνειρο άλλου. Μην γράψεις τι έγινε. Γράψε τι πέθανε: ποια πίστη, ποιος ρόλος. Δεξιά, τι μπορείς σήμερα που δεν μπορούσες πριν. Όταν οι δύο στήλες γεμίσουν, δεν βλέπεις πια σειρά από καταστροφές. Βλέπεις μια διαδρομή.Δήλωσε τον χειμώνα σου. Όταν νιώθεις να τραβιέσαι, να σβήνει η όρεξη για κόσμο, μην παριστάνεις καλοκαίρι. Πες το σε όσους σε νοιάζονται, σε μία πρόταση: «Μπαίνω λίγο μέσα. Θα ξαναβγώ.» Κράτα στο πρόγραμμα της εβδομάδας μία βραδιά χωρίς κανέναν και χωρίς οθόνη. Όχι για ξεκούραση. Για κάθοδο.Δήλωση πολιτικής ορθότητας της ημέρας Αν το «μέσα» κρατάει εβδομάδες, με αϋπνία, χωρίς όρεξη για τίποτα ή με σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζεις, αυτό δεν είναι εποχή. Είναι για γιατρό ή ψυχοθεραπευτή, και σήμερα.