Ίδια μέρα, ίδια ώρα, σε όλη την χώρα. Τα θέματα ανοίγουν το ίδιο λεπτό παντού. Σιωπή. Επιτηρητές. Απαγορεύονται κινητά, απαγορεύεται η κουβέντα. Έξω, γονείς ανάβουν κεριά. Τρεις ώρες μετά βγαίνεις, και για μήνες περιμένεις μια λίστα με ονόματα και αριθμούς που θα πει ποιος μπαίνει μέσα και ποιος μένει απέξω.
Αν το έβλεπες σε ντοκιμαντέρ για μια άγνωστη φυλή, θα το έλεγες τελετή μύησης.
Η ιδέα
Αυτή είναι η θέση του Jiang Xueqin, και δεν την λέει κάποιος που κόπηκε. Γεννήθηκε το 1976 σε ένα φτωχό ψαροχώρι της νότιας Κίνας. Ο πατέρας του έπλενε πιάτα στο Τορόντο, και ο ίδιος μπήκε στο Yale με πλήρη υποτροφία. Κέρδισε το παιχνίδι, και λέει ότι το παιχνίδι δεν είναι αυτό που νομίζεις.
Η αξιοκρατία, λέει, δεν είναι εκπαιδευτικό σύστημα. Είναι θρησκευτικό σχέδιο.
Για να το καταλάβεις, γύρνα χίλια χρόνια πίσω. Στον Μεσαίωνα ο άνθρωπος ήξερε ότι ο κόσμος είναι χαλασμένος και ότι δεν φτιάχνεται. Η δουλειά του ήταν να αντέξει, να προσευχηθεί και να περιμένει. Ο παράδεισος ερχόταν μετά τον θάνατο, και τον έδινε ο Θεός.
Μετά ήρθε μια ιδέα που τα άλλαξε όλα: γιατί να περιμένουμε; Ο παράδεισος μπορεί να χτιστεί εδώ, σε αυτήν την ζωή, από ανθρώπους. Δεν χρειάζεσαι θαύμα, χρειάζεσαι μυαλό: λογική, επιστήμη, σχέδιο. Αυτό το λέμε νεωτερικότητα.
Από πού ήρθε αυτή η ιδέα; Κατά τον Jiang, οι ρίζες της βρίσκονται στην Καμπάλα, την μυστική παράδοση του ιουδαϊσμού, που μιλάει για «επιδιόρθωση του κόσμου» από τα χέρια του ανθρώπου. Την ιδέα την κράτησαν ζωντανή οι τεκτονικοί κύκλοι, κλειστές λέσχες όπου μαζεύονταν έμποροι, επιστήμονες και πολιτικοί του 18ου αιώνα. Από εκεί, λέει, βγήκαν οι επαναστάσεις, η αμερικανική και η γαλλική, που υποσχέθηκαν έναν νέο κόσμο χτισμένο με τον Λόγο. Κι όταν ο νέος κόσμος χρειάστηκε ιερείς, τους βρήκε στα πανεπιστήμια.
Γι’ αυτό ο Jiang λέει ότι «ο τεκτονισμός είναι η θρησκεία του καπιταλισμού». Η πίστη δεν έφυγε, απλώς άλλαξε ναό. Ναός είναι το πανεπιστήμιο, ιερείς οι ειδικοί, και μύηση οι εξετάσεις.
Αν ο Λόγος είναι ο δρόμος για τον παράδεισο, πρέπει να κυβερνούν όσοι έχουν τον περισσότερο. Και κάποιος πρέπει να τον μετρήσει.
Η μέτρηση έχει ημερομηνίες. Το 1905 ο Alfred Binet φτιάχνει στην Γαλλία το πρώτο τεστ νοημοσύνης, για να βρίσκει ποια παιδιά χρειάζονται βοήθεια. Στην Αμερική το τεστ γίνεται ζυγαριά ανθρώπων. Την δεκαετία του 1930 ο πρόεδρος του Harvard, James Conant, βάζει το SAT να διαλέγει ποιος μπαίνει. Από εκεί και πέρα ο αριθμός είναι το εισιτήριο.
Δεν δίνεις εξετάσεις. Σε περνάνε από κόσκινο για έναν παράδεισο που σχεδίασαν άλλοι.
Και το κόσκινο δεν δουλεύει, ούτε για όσους περνάνε. Είναι άδικο: μετράει μνήμη και ταχύτητα σε τρεις ώρες, όχι περιέργεια, πάθος ή το να διαβάζεις ανθρώπους. Σκοτώνει την σκέψη: στα κορυφαία πανεπιστήμια το λάθος δεν χωράει, και βγαίνουν τραπεζίτες, δικηγόροι και γιατροί, σχεδόν κανένας άνθρωπος που σκέφτεται φωναχτά. Δεν τελειώνει ποτέ: όταν μπήκε ο Jiang, το Yale έπαιρνε έναν στους πέντε, ενώ σήμερα παίρνει κάτω από έναν στους είκοσι.
Ένα σύστημα που στήθηκε για να βρίσκει τους καλύτερους κατέληξε να εξαντλεί τους πάντες.
Όταν μια θρησκεία αποτυγχάνει, οι πιστοί δεν αμφισβητούν τον θεό. Ψάχνουν ποιος φταίει. Κατά τον Jiang, οι ισχυροί βρήκαν ήδη τους ενόχους: την οικογένεια, την κουλτούρα, την κοινότητα, δηλαδή όλα όσα δεν μετριούνται και πρέπει να βγουν από την εξίσωση.
Το επόμενο βήμα, λέει, είναι ήδη εδώ: μια προσωπική τεχνητή νοημοσύνη από την γέννηση, που σου λέει να γυμναστείς, να διαβάσεις, να είσαι καλό παιδί. Και εσύ την ακούς σαν θεό.
Η απάντηση του Jiang δεν είναι επανάσταση. Είναι κάτι που κανένα σύστημα δεν μπορεί να μετρήσει: δεν ήρθες άγραφος πίνακας. Ήρθες ολόκληρος άνθρωπος, με δικό σου σκοπό. Το κόσκινο δεν ρωτάει ποιος είσαι. Ρωτάει αν χωράς.
Στα έξι του ο Jiang πάει σχολείο στον Καναδά χωρίς λέξη αγγλικά. Η δασκάλα λέει να γυρίσει πίσω στο νηπιαγωγείο. Η μητέρα του, που δεν πάτησε ποτέ σε σχολείο, τον ρωτάει: «Εσύ τι θέλεις;» «Δευτέρα δημοτικού.» Η καλύτερη απόφαση της ζωής του πάρθηκε από ένα εξάχρονο. Απλώς κάποιος μπήκε στον κόπο να το ρωτήσει.
Οι πρακτικές
Η ερώτηση. Πριν από κάθε «τι θα δηλώσεις» και κάθε «τι θα κάνεις μετά», γράψε σε χαρτί «Τι θέλω;» και απάντησε πριν ακούσεις οποιονδήποτε άλλον. Πρώτα η δική σου απάντηση, μετά των άλλων.Το πρωτότυπο. Είκοσι λεπτά την μέρα με ένα μεγάλο βιβλίο: Οδύσσεια, Πολιτεία, Θεία Κωμωδία. Όχι περίληψη, όχι βίντεο που σου το εξηγεί σε εξήντα δευτερόλεπτα. Το κείμενο, όπως γράφτηκε.Χέρια στο χώμα. Μία φορά την εβδομάδα, φτιάξε από την αρχή κάτι που τρως: βασιλικό σε γλάστρα, ψωμί, μια μέρα στο λιομάζωμα. Ό,τι δεν το παραγγέλνεις, δεν μπορούν να σου το πάρουν.Οι ερωτήσεις που δεν πέφτουν ποτέ. Μία φορά την εβδομάδα, δέκα λεπτά: από πού έρχομαι, τι κάνω εδώ, πού πάω. Χωρίς βαθμό, χωρίς σωστή απάντηση.Ένα λάθος εκτός βιογραφικού. Μία φορά τον μήνα, ξεκίνα κάτι που μπορεί να σου βγει χάλια και δεν θα το ανεβάσεις πουθενά: ένα όργανο, μια γλώσσα, ένα σχέδιο. Αν αποτύχεις, πέρασες το μόνο τεστ που μετράει.