Στις 3 Οκτωβρίου 2016 το Νόμπελ Ιατρικής δεν μοιράστηκε. Πήγε ολόκληρο σε έναν άνθρωπο, τον Γιαπωνέζο Γιοσινόρι Οσούμι. Για δουλειά πάνω στην μαγιά. Την ίδια μαγιά που φουσκώνει το ψωμί.
Στις αρχές του '90, στο Τόκιο, κανείς δεν ήξερε καν αν η μαγιά το κάνει. Ο Οσούμι πήρε κύτταρα μαγιάς, τους έκοψε το φαγητό και κοίταξε μέσα τους στο μικροσκόπιο. Τα είδε να γεμίζουν φυσαλίδες με τα δικά τους σκουπίδια. Όταν ένα κύτταρο μένει χωρίς φαγητό, δεν κάθεται να πεθάνει. Πιάνει σκούπα.
Το όνομα του φαινομένου το είχε δώσει ήδη το 1963 ο Βέλγος βιολόγος Κριστιάν ντε Ντυβ, και το πήρε από τα ελληνικά: αυτοφαγία. Το κύτταρο τρώει τον εαυτό του. Ακούγεται σαν τιμωρία. Είναι ο τρόπος του να μένει καινούργιο. Ο Οσούμι βρήκε τα γονίδια που το κάνουν, και ο ίδιος μηχανισμός δουλεύει και στα δικά σου κύτταρα.
Η ιδέα
Η αυτοφαγία δεν είναι διακόπτης που ανάβει στις 16 ώρες νηστείας. Είναι σκάλα έξι σκαλοπατιών, και οι περισσότεροι την κόβουν στο δεύτερο. Δεν μετράει μόνο πόσες ώρες δεν τρως. Μετράει τι κάνεις μέσα σε αυτές.
Το σώμα δουλεύει σε δύο βάρδιες. Όταν τρως, ένας αισθητήρας μέσα στο κύτταρο, το mTOR, δίνει εντολή «χτίζουμε, αποθηκεύουμε». Όσο είναι αναμμένος, το καθάρισμα περιμένει. Όταν σταματάς να τρως, σβήνει, και αρχίζει η νυχτερινή βάρδια. Πρωινό στις 7, σνακ στις 11, κάτι γλυκό στις 11 το βράδυ: αυτό είναι ένα σώμα που ζει σε αιώνια μέρα.
Χτίζει πάνω σε χαλάσματα.
Η σκάλα, όπως την περιγράφει η ιδέα, έχει έξι σκαλιά.
Περίπου 12 ώρες: ο επιθεωρητής. Μια πρωτεΐνη, η Beclin-1, περνάει από κάθε γωνιά του κυττάρου και βάζει ετικέτα σε ό,τι χάλασε: πρωτεΐνες στραβοδιπλωμένες, γερασμένα μιτοχόνδρια, σπασμένα εξαρτήματα. Δεν πετάει τίποτα ακόμα. Γράφει την αναφορά. Η πείνα που νιώθεις εδώ είναι κυρίως συνήθεια: η γκρελίνη, η ορμόνη της πείνας, χτυπάει την ώρα που έτρωγες χθες, σαν ξυπνητήρι.
14 με 16 ώρες: η σακούλα. Μια μεμβράνη τυλίγει τα σημαδεμένα και τα σφραγίζει σε φυσαλίδα, το αυτοφαγόσωμα. Ταυτόχρονα ανεβαίνει η αυξητική ορμόνη, που προστατεύει τους μυς και ξεκλειδώνει το αποθηκευμένο λίπος. Εδώ τρώνε οι περισσότεροι. Η σακούλα είναι δεμένη, το απορριμματοφόρο έρχεται, κι εσύ ακυρώνεις την παραλαβή.
17 με 20 ώρες: η ανακύκλωση. Η σακούλα ενώνεται με το λυσόσωμα, ένα εργοστάσιο με πάνω από πενήντα ένζυμα. Οι χαλασμένες πρωτεΐνες γίνονται ξανά αμινοξέα και ξαναχρησιμοποιούνται. Δεν είναι γκρέμισμα, είναι ανακαίνιση: το σπίτι ξαναχτίζεται με τα δικά του τούβλα. Οι νευρώνες, κύτταρα που σε συνοδεύουν σχεδόν όλη σου την ζωή χωρίς ανταλλακτικό, είναι από τα πρώτα που κερδίζουν. Ο εγκέφαλος γυρίζει σε κετόνες και πολλοί το περιγράφουν ως καθαρό, ήσυχο μυαλό.
20 με 24 ώρες: τα εργοστάσια ενέργειας. Η μιτοφαγία ξεχωρίζει ένα-ένα τα χαλασμένα μιτοχόνδρια, που βγάζουν λιγότερη ενέργεια και περισσότερη φθορά, και τα αντικαθιστά. Σαν στόλος φορτηγών που ξεφορτώνεται τα σαράβαλα: δεν έχεις περισσότερη ενέργεια, έχεις καλύτερη.
24 με 36 ώρες: η εσωτερική φρουρά. Η ξενοφαγία κυνηγάει ό,τι ξένο έχει τρυπώσει μέσα στο κύτταρο, εκεί που το ανοσοποιητικό φτάνει δύσκολα, και τα βλαστοκύτταρα, η εφεδρεία επισκευής του σώματος, περνούν ποιοτικό έλεγχο. Η πείνα εδώ, λέει η ιδέα, έχει απλώς φύγει.
36 ώρες και πάνω: ο ωρολογοποιός. Ειδικοί συνοδοί πιάνουν μία-μία τις χαλασμένες πρωτεΐνες και τις οδηγούν στο λυσόσωμα. Το κύτταρο δεν καθαρίζει πια δωμάτια. Επισκευάζει αντικείμενα.
Οι ώρες είναι χάρτης, όχι ρολόι. Στον άνθρωπο η αυτοφαγία δεν μετριέται εύκολα, και τα περισσότερα χρονόμετρα βγήκαν από ζώα και καλλιέργειες.
Πότε ακριβώς ανεβαίνεις σκαλί εσύ, κανείς δεν το ξέρει. Ότι ο μηχανισμός υπάρχει και ξυπνάει με την πείνα, γι' αυτό δόθηκε το Νόμπελ.
Και εδώ είναι το πιο χρήσιμο κομμάτι: δύο άνθρωποι νηστεύουν 16 ώρες και φτάνουν σε άλλο σκαλί. Ένα βραδινό γεμάτο υδατάνθρακες αργεί το δεύτερο σκαλί μία-δύο ώρες, γιατί το συκώτι αδειάζει πιο αργά. Η ακινησία το αργεί κι άλλο. Και αν σπάσεις την νηστεία με ζάχαρη, το mTOR ξανανάβει αμέσως και ό,τι ήταν στην μέση σταματάει στην μέση.
Δεν χρειάζεσαι ηρωισμούς ούτε 48ωρα. Χρειάζεσαι να αφήνεις στο σώμα σου νύχτα. Κάθε χρόνο κλείνεις έναν κύκλο. Μέσα σου κλείνουν χιλιάδες κάθε μέρα, αρκεί να μην τους διακόπτεις.
Το καθάρισμα δεν το φτιάχνεις. Απλώς σταματάς να το ακυρώνεις.
Οι πρακτικές
Δώδεκα ώρες νύχτα. Ανάμεσα στο τελευταίο γεύμα της μέρας και στο πρώτο της επόμενης, 12 ώρες. Κάθε μέρα, στην ίδια περίπου ώρα. Π.χ. 20:00 με 08:00. Είναι το πρώτο σκαλί και η βάση για όλα τα άλλα.Πρωτεΐνη στο τέλος. Το τελευταίο γεύμα πριν από την νηστεία με κέντρο την πρωτεΐνη (αυγά, ψάρι, όσπρια, κρέας) και λίγους υδατάνθρακες. Ψωμί, ζυμαρικά και γλυκό το βράδυ μεταθέτουν το δεύτερο σκαλί μία-δύο ώρες.Είκοσι λεπτά κίνηση. Ελαφριά κίνηση, π.χ. περπάτημα, για 20 λεπτά, κάπου ανάμεσα στην 10η και στην 14η ώρα της νηστείας. Αν έφαγες στις 20:00, αυτό σημαίνει πρωινή βόλτα πριν από το πρώτο γεύμα.Αυγά πριν από ψωμί. Σπάσε την νηστεία με αυγά ή ψάρι, και μετά οτιδήποτε άλλο. Ποτέ με ζάχαρη, χυμό ή γλυκό πρώτα.Ένα σκαλί πάνω. Όταν οι 12 ώρες γίνουν εύκολες, μία-δύο φορές την εβδομάδα πήγαινε το πρώτο γεύμα πιο αργά, ώστε να περάσεις τις 16 ώρες και να μπεις στο 17–20. Όχι απότομα, και όχι κάθε μέρα στην αρχή.Δήλωση πολιτικής ορθότητας της ημέρας Νηστεία πάνω από 16 ώρες όχι σε εγκυμοσύνη, θηλασμό, κάτω των 18, με ιστορικό διατροφικής διαταραχής, ή με διαβήτη και φάρμακα για ζάχαρο ή πίεση χωρίς τον γιατρό σου. Αν νιώσεις ζάλη, ταχυπαλμία ή αδυναμία, τρως και σταματάς εκεί.