Στο Ντόρναχ της Ελβετίας, μέσα στο Γκαιτεάνουμ, στέκεται ένα ξύλινο γλυπτό ύψους σχεδόν εννέα μέτρων. Το σχεδίασε ο Ρούντολφ Στάινερ και το δούλεψε από το 1915 μαζί με την Αγγλίδα γλύπτρια Έντιθ Μάριον. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1922 το πρώτο Γκαιτεάνουμ κάηκε ως τα θεμέλια. Το γλυπτό γλίτωσε.
Στην μέση περπατάει μια ανθρώπινη μορφή. Πάνω της πέφτει μια φτερωτή μορφή από φως. Κάτω, μέσα σε μια σπηλιά, κάθεται μια σκοτεινή μορφή. Ο Στάινερ περιέγραψε φλέβες χρυσού που την δένουν. Η μορφή της μέσης δεν πολεμάει καμία από τις δύο. Στέκεται ανάμεσά τους και δεν γέρνει. Αυτό το σχήμα είναι εκατό χρόνων. Το κρατάς στο χέρι σου κάθε μέρα.
Η ιδέα
Ο κόσμος δεν χωρίζεται σε καλό και κακό. Σε τραβάνε δύο αντίθετες δυνάμεις, και το καλό δεν είναι καμία από τις δύο. Είναι το κέντρο ανάμεσά τους.
Αυτό δίδαξε ο Στάινερ, ο Αυστριακός στοχαστής που ίδρυσε την ανθρωποσοφία. Τα ονόματα που διάλεξε είναι παλιά. Εωσφόρος σημαίνει «αυτός που φέρνει την αυγή», δηλαδή ο Αυγερινός. Με αυτή την λέξη αποδίδει η ελληνική μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης το λαμπερό αστέρι που πέφτει από τον ουρανό στον Ησαΐα. Από την λατινική μετάφραση της ίδιας λέξης βγήκε το «Lucifer». Αριμάν λέγεται το σκοτεινό πνεύμα της αρχαίας περσικής θρησκείας, του Ζωροαστρισμού.
Ο Εωσφόρος είναι φως χωρίς ρίζες. Το επόμενο καινούργιο, η επόμενη έξαψη, η ανάγκη να είσαι συνέχεια «ψηλά», να σε θαυμάζουν, να μη σε δένει τίποτα. Στην ακραία του μορφή είναι ο εθισμός. Δεν φταίει η ηδονή ούτε η πνευματικότητα. Φταίει ότι χάνεις το έδαφος κυνηγώντας τες. Η προσοχή σπάει σε κομμάτια, η πειθαρχία λιώνει, και το σώμα μένει πίσω.
Ο Αριμάν είναι το ανάποδο: ύλη χωρίς ζωή. Παραγωγικότητα, χρήμα, συστήματα, αποδοτικότητα, έλεγχος. Η ζωή ως πρόβλημα προς επίλυση, η χρόνια υπερεργασία, η χρόνια ανησυχία, τα συναισθήματα στο συρτάρι. Σου προσφέρει ασφάλεια και προβλεψιμότητα, και τα πληρώνεις με ζωντάνια. Στο τέλος όλα δουλεύουν σωστά και δεν νιώθεις τίποτα.
Ο ένας σε κάνει πυροτέχνημα. Ο άλλος σε κάνει μηχανή.
Η Γη είναι το βασίλειο του Αριμάν. Το 1919 ο Στάινερ πήγε ένα βήμα παραπέρα. Σε μια σειρά διαλέξεων είπε ότι ο Αριμάν θα ενσαρκωθεί σε άνθρωπο, στην Δύση, πριν περάσει έστω ένα μέρος της τρίτης χιλιετίας. Όσοι διαβάζουν σήμερα τον Στάινερ βλέπουν τον Αριμάν στον μετανθρωπισμό, την ιδέα ότι ο άνθρωπος «βελτιώνεται» όταν δεθεί με την μηχανή. Τον βλέπουν και στην τεχνητή νοημοσύνη που σου υπόσχεται ότι δεν θα χρειάζεται πια να σκέφτεσαι. Ήρθε ή έρχεται; Δεν το ξέρει κανείς. Σίγουρο είναι μόνο ότι η πρόβλεψη έγινε πάνω από είκοσι χρόνια πριν από τον πρώτο ηλεκτρονικό υπολογιστή.
Κοίτα τώρα το κινητό σου. Το ίδιο αντικείμενο κάνει και τις δύο δουλειές. Από την μία έχεις το σκρολάρισμα: οι ζωές των άλλων σε βιτρίνα, το επόμενο βίντεο, η μικρή έξαψη, η σκέψη «γιατί δεν είμαι πιο μπροστά;». Αυτός είναι ο Εωσφόρος. Από την άλλη έχεις την ίδια την μηχανή, που μετράει, ταξινομεί, μαθαίνει τι σε κρατάει και σου δίνει κι άλλο. Αυτός είναι ο Αριμάν. Ο ένας σε ξεσηκώνει, ο άλλος σε μετράει, κι εσύ βρίσκεσαι στην μέση χωρίς να το έχεις διαλέξει.
Ένας άνθρωπος που πέρασε χρόνια στις ουσίες και στο αλκοόλ περιγράφει την στιγμή που το κατάλαβε: το χέρι του έπιανε το κινητό χωρίς να το έχει αποφασίσει. Δεν έφταιγε η αδύναμη θέληση. Το νευρικό του σύστημα είχε κινηθεί πριν προλάβει ο νους.
Το κινητό δεν σου κλέβει την προσοχή. Την βρίσκει αφύλαχτη.
Η τρίτη δύναμη δεν είναι μείγμα των δύο ούτε χλιαρός συμβιβασμός. Είναι η ικανότητα να μένεις παρών ενώ σε τραβάνε και οι δύο. Η παρόρμηση δεν γίνεται αυτόματα πράξη, γιατί υπάρχει χώρος. Ο έλεγχος δεν γίνεται αυτόματα ακαμψία, γιατί υπάρχει ευλυγισία. Ο Στάινερ την ονόμασε χριστική δύναμη. Γι' αυτό η μορφή της μέσης στο γλυπτό του είναι ο Χριστός.
Η μέση οδός έχει μακριά ιστορία. Το Ευαγγέλιο μιλάει για την στενή πύλη (Ματθαίος 7:13–14). Οι Παροιμίες συμβουλεύουν «μὴ ἐκκλίνῃς εἰς τὰ δεξιὰ μηδὲ εἰς τὰ ἀριστερά» (4:27). Ο Αριστοτέλης όρισε την αρετή ως μεσότητα: η ανδρεία στέκεται ανάμεσα στην δειλία και το θράσος. Το σχήμα του Στάινερ προσθέτει κάτι που δεν λένε τα σχολικά βιβλία: τα δύο άκρα δεν είναι απλώς λάθη, τα χρειάζεσαι για να βρεις το κέντρο. Χωρίς φως δεν έχεις έμπνευση. Χωρίς ύλη δεν χτίζεις τίποτα.
Τα δύο τραβήγματα δεν ξεκινούν από το μυαλό. Πρώτα τα νιώθεις στο σώμα: ένα σφίξιμο, μια βιασύνη, μια ανησυχία, μια ανάγκη να μουδιάσεις. Συχνά δεν ξέρεις τι σκέφτεσαι, ξέρεις μόνο ότι αντιδράς.
Η ιδέα πάει πιο μακριά: το νευρικό σύστημα είναι η κεραία από όπου μπαίνουν αυτές οι επιρροές. Όταν είναι υπερδιεγερμένο, το τράβηγμα σε οργανώνει πριν το δεις. Όταν ησυχάσει, οι αισθήσεις επιβραδύνουν αρκετά ώστε να τις παρατηρήσεις. Το συναίσθημα γίνεται κάτι που νιώθεις, όχι κάτι που είσαι.
Σε αυτό το κενό, ανάμεσα σε ό,τι συμβαίνει και σε ό,τι κάνεις, οι δύο δυνάμεις χάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δύναμής τους.
Γι' αυτό η προστασία δεν είναι τείχος. Μπορείς να αλλάξεις πόλη, δουλειά και παρέα και να ξαναπέσεις στα ίδια μοτίβα. Ούτε είναι φυγή, γιατί οι δύο δυνάμεις είναι μέρος του κόσμου και δεν φεύγουν. Προστασία είναι να μένεις στο κέντρο ενώ σε τραβάνε.
Ο άνθρωπος των ουσιών μετράει πια μικρές νίκες. Ήθελε το γλυκό και περίμενε. Πήγε να ξεσπάσει και δεν ξέσπασε. Δεν έγινε τέλειος. Έγινε σταθερός.
Δεν χρειάζεται να νικήσεις κανέναν από τους δύο. Αρκεί να μη σε σέρνει κανένας.
Οι πρακτικές
Δώσε όνομα. Μία εβδομάδα, κάθε φορά που νιώθεις ένα τράβηγμα, πες μέσα σου «Εωσφόρος» ή «Αριμάν». Τίποτα άλλο. Το όνομα ανοίγει τον χώρο.Το χέρι στο κινητό. Πρόσεξε την στιγμή που το χέρι πάει μόνο του. Σταμάτα για μία ανάσα και ρώτα: «Το διάλεξα;». Η πρώτη μισή ώρα της μέρας μένει χωρίς οθόνη.Δέκα ανάσες πριν. Όταν έρχεται παρόρμηση, όπως ένα γλυκό, μια αγορά ή ένα μήνυμα θυμού, πάρε δέκα αργές ανάσες. Μετά κάνε ό,τι αποφασίσεις. Η απόφαση είναι δική σου, όχι της παρόρμησης.Το αντίβαρο. Αν γέρνεις προς τον Αριμάν, κλείσε μία ώρα την εβδομάδα χωρίς σκοπό, χωρίς λίστα και χωρίς αποτέλεσμα. Αν γέρνεις προς τον Εωσφόρο, τελείωνε κάθε μέρα ένα πράγμα ως το τέλος, όσο μικρό κι αν είναι.Τρία λεπτά με το άβολο. Όταν κάτι σε ενοχλεί, βάλε χρονόμετρο τρία λεπτά. Κάτσε χωρίς να κουνηθείς, χωρίς κινητό και χωρίς να το λύσεις. Ψάξε πού το νιώθεις στο σώμα. Τα περισσότερα τραβήγματα κερδίζουν επειδή βιάζεσαι να φύγει η δυσφορία.Ρίζα στο σώμα. Είκοσι λεπτά την μέρα έξω, σε φύση αν γίνεται. Ύπνος σε σταθερή ώρα. Νερό. Ένα κουρασμένο σώμα το τραβάει ό,τι περνάει.Ο βραδινός λογαριασμός. Πριν κοιμηθείς, γράψε δύο γραμμές: «Σήμερα με τράβηξε…» και «Σήμερα έμεινα στο κέντρο όταν…».Δήλωση πολιτικής ορθότητας της ημέρας Αν το τράβηγμα έχει γίνει εξάρτηση, από ουσίες, αλκοόλ, τζόγο ή φαγητό, η επίγνωση είναι η αρχή, όχι η θεραπεία. Μίλα με γιατρό ή με ειδικό.